Zimne Wody – wojna i powojnie w Bydgoszczy

21 października 1833

Sztokholm

 Przychodzi na świat Alfred Bernhard Nobel, szwedzki naukowiec i przemysłowiec; w tym samym roku bankrutuje jego ojciec, Immanuel, inżynier i wynalazca, który m.in. podczas prac budowlanych eksperymentuje z techniką wysadzania skał.

Rodzina przeprowadza się do Rosji, gdzie Immanuel odnosi sukcesy – jego miny morskie używane są przez rosyjską armię do blokowania wrogich okrętów marynarki wojennej.

Młody Alfred włada biegle pięcioma językami, interesuje się literaturą angielską i poezją oraz chemią i fizyką. Podróżuje po świecie, poznaje wynalazcę nitrogliceryny, nad której użytecznością w produkcji materiałów wybuchowych pracować będzie przez kilkanaście lat.

1864

Sztokholm

W jednej z próbnych eksplozji ginie brat Alfreda. W tym samym roku rozpoczyna się masowa produkcja nitrogliceryny.

1867

Sztokholm

Alfred Nobel opatentowuje technologię produkcji lasek „dynamitu”. Eksportuje na trzy kontynenty, zakłada fabryki w 20 krajach.

nobel_d1

(fot. webdoc.sub.gwdg.de)

1876

Hamburg

Firma Nobla zostaje przekształcona  w spółkę akcyjną: Dynamit-Aktien Gesellschaft vormals Alfred Nobel & Co. Hamburg (DAG)

1896

San Remo

Umiera Alfred Nobel; na świecie działa ponad 90 fabryk dynamitu.

1905

Oslo

Wieloletnia przyjaciółka Alfreda Nobla, hrabina Bertha von Suttner, autorka książki „Precz z orężem”, przewodnicząca Międzynarodowego Stałego Biura Pokoju, otrzymuje pokojową Nagrodę Nobla.

 

nobel-peace-prize-medal-002

(fot. The Guardian)

7 kwietnia 1914

Piechowice (gm. Kościerzyna)

Przychodzi na świat Alojzy Bruski.

Uczęszcza do gimnazjum klasycznego w Kościerzynie, działa w ruchu filomackim, jest drużynowym 18. Drużyny Harcerskiej Chorągwi Pomorskiej ZHP.

1935

Niemcy

W nazistowskich Niemczech rozwija się intensywnie przemysł zbrojeniowy, szczególnie produkcja materiałów wybuchowych (koncerny DAG i WASAG).

październik 1937

Komorowo-Ostrów Mazowiecka

Alojzy Bruski otrzymuje stopień podporucznika Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie-Ostrowi Mazowieckiej oraz przydział do 72. Pułku Piechoty w Radomiu.

165px-alojzy_bruski

(fot. Wikipedia)

1 września 1939

Gdańsk-Westerplatte

Niemiecki pancernik Schleswig-Holstein ostrzeliwuje Wojskową Składnicę Tranzytową na Westerplatte. Rozpoczyna się II wojna światowa.

15 września 1939

Warszawa

Podporucznik Alojzy Bruski bierze udział w wojnie obronnej 1939; zostaje dowódcą I plutonu kompanii ckm 103. Batalionu Strzelców z Rembertowa; 15 września niszczy w walkach o Miłosnę, na skrzyżowaniu ulic Hallera i Kilińskiego, 6 samochodów pancernych. Przebija się do Warszawy. Zostaje ranny podczas obrony stolicy, po kapitulacji dostaje się do niewoli niemieckiej.

wrzesień 1939

Łęgnowo koło Bydgoszczy

Niemcy prowadzą prace miernicze i przygotowawcze: tutaj powstanie DAG Fabrik Bromberg (być może na podstawie przechwyconych od Polaków planów polskiej fabryki zbrojeniowej, pochodzących z lat 1937-39). Bydgoszcz wygrywa z Gorzowem i Poznaniem; Naczelne Dowództwo Wojskowe Wermachtu wybiera tę lokalizację ze względu na Puszczę Bydgoską, (bory sosnowe stwarzają doskonałe warunki maskujące), bliskość Wisły oraz dobrze rozwiniętą magistralę kolejową.

listopad 1939

Bydgoszcz

Rozpoczyna się budowa 35-kilometrowego ogrodzenia terenów fabrycznych, obejmującego obszar około 23 km2. Powstanie tutaj druga pod względem areału fabryka amunicji Dynamit Nobel AG, po Krzystkowicach (35 km2).

jesień 1939

Bydgoszcz-Emilianowo

Na terenie Leśnictwa Państwowego Puszczy Bydgoskiej powstaje grupa konspiracyjna „Zagroda”, podporządkowana najpierw ZWZ (Związkowi Walki Zbrojnej), a potem AK (Armii Krajowej). „Zagroda” działa bez przerwy do 1948 roku; zajmuje się dywersją, wywiadem, rozpoznaniem (sąsiedztwo DAG Fabrik Bromberg).

1940

Bydgoszcz-Zimne Wody, Bydgoszcz-Łęgnowo

Trwają prace budowlane i montażowe. W części zachodniej (DAG Fabrik Kaltwasser – Zimne Wody) produkowane będą prochy strzelnicze. W części wschodniej (DAG Brahnau – Łęgnowo) produkowane będą materiały wybuchowe do wypełniania pocisków, min i bomb. Usytuowanie budynków fabrycznych w dolinach oddzielonych od siebie wydmami śródlądowymi (dzisiaj Obszar Chroniony Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej) jest korzystne ze względu na wysokie zagrożenie wybuchowe. Do 1944 roku powstanie na tym terenie 1500 budynków, 360 km dróg oraz 40 km torów kolejowych.

Zdolności wytwórcze bydgoskiej fabryki zaspokoją 5% zapotrzebowania Wermachtu na prochy strzelnicze i materiały wybuchowe. W 1944 roku fabryka produkować będzie dobowo ciasto prochowe wystarczające do produkcji 20 milionów sztuk amunicji karabinowej, 26 tysięcy sztuk amunicji artyleryjskiej kalibru 75-88 mm lub 9 tysięcy sztuk amunicji artyleryjskiej dużego kalibru.

 1940

Bydgoszcz-Emilianowo

„Zagroda” udziela pomocy jeńcom brytyjskim, zatrudnionym przy budowie kolei, oraz dziewczętom żydowskim, dowożonym do DAG z obozu Bromberg-Ost; to drugie zadanie okazuje się wyjątkowo trudne ze względu na pilnujące dziewcząt zajadłe dozorczynie niemieckie.

1940

DAG Fabrik Bromberg

Na terenie fabryki rozpoczyna działalność sabotażową ZWZ; 250 konspiratorów we współpracy z jeńcami francuskimi i angielskimi gromadzi dokumenty na temat organizacji zakładów, które przekazywane są do Komendy Głównej AK.

1 grudnia 1942

DAG Fabrik Bromberg

W fabryce pracuje 10 tysięcy osób; przez całą wojnę przewinie się przez DAG Fabrik Bromberg 40-50 tysięcy pracowników.

Siła robocza – ludność miejscowa i zamiejscowa, jeńcy wojenni; 50% zatrudnionych to Polacy, następnie Niemcy (wykwalifikowani robotnicy), Rosjanie, Ukraińcy, Czesi, Włosi, Jugosłowianie, Francuzi, Anglicy; również członkowie niemieckich młodzieżowych organizacji paramilitarnych (m.in. RAD – Reichsarbeitsdienst).

Pracowników kwateruje się w 18 obozach, liczących 100 drewnianych i 150 murowanych baraków; baraki „zwykłe” zamieszkuje po 100 osób, więzienne dwa razy tyle.

zima 1943

Tczew-Chojnice

Zbiegły z niewoli Alojzy Bruski przebywa w Tczewie (ukrywa się u siostry); podejmuje działalność konspiracyjną w ramach ZWZ („Drwal”); awansuje na komendanta obwodu tczewskiego (później Inspektorat Rejonowy Tczew-Chojnice AK). Wiosną 1943 zawiesza działalność z powodu licznych akcji przeciwko lokalnym członkom AK. Zagrożony aresztowaniem, zostaje przeniesiony do Borów Tucholskich, gdzie obejmuje dowództwo w ramach zgrupowania „Cisy 100” nad oddziałem „Świerki 101”, liczącym 150 osób. Przeprowadza wiele akcji przeciwko Niemcom (m.in. rozpoznanie stanowisk wyrzutni V-1 i V-2 w rejonie Wierzchucinka). Współpracuje z dywersantami sowieckimi, zrzucanymi na teren Pomorza.

16 marca 1943

DAG Fabrik Bromberg

Na terenie fabryki powstaje obóz karny – Arbeitserziehungslager.

 23 marca 1944

DAG Fabrik Bromberg

W operacji sabotażowej „Krem” giną w wybuchu niemieccy inżynierowie.

 15 lipca 1944

DAG Fabrik Bromberg

Do pracy w fabryce trafia 1000 Żydówek z KL Stutthof.

1 stycznia 1945

Bory Tucholskie

Alojzy Bruski otrzymuje rozkazem Dowódcy Sił Zbrojnych w Kraju awans do stopnia porucznika.

19 stycznia 1945

Maksymilianowo, Bory Tucholskie

Porucznik Alojzy Bruski kończy działalność partyzancką.

22 stycznia 1945

DAG Fabrik Bromberg

Produkcja zostaje zatrzymana, niemiecki personel fabryki ewakuowany. Niemcy pozostawiają urządzenia techniczne, zabierają dokumentację.

24-26 stycznia 1945

Bydgoszcz

Miasto wraz z fabryką DAG zostaje zajęte przez wojska II Frontu Białoruskiego.

Na polecenie Komisji Trofeów Wojennych Armii Czerwonej wyjeżdża z Bydgoszczy 1,3-1,5 tysiąca wagonów załadowanych wyposażeniem DAG – do ZSSR.

luty 1945

Bydgoszcz, Tuchola

Porucznik Alojzy Bruski zgłasza się do sztabu Wojska Polskiego w Bydgoszczy, następnie składa wyjaśnienia w siedzibie NKWD w Tucholi. Przechodzi do służby wojskowej w LWP. Zostaje mianowany komendantem obozu dla internowanych Niemców Bydgoszcz-Zimne Wody (źródło: bydgoszcz24.pl)/obozu dla „internowanych renegatów i zdrajców” (źródło: wikipedia.pl).

– Po wojnie dawny obóz pracowników przymusowych wykorzystano jako tak zwany obóz przejściowy, zgromadzono w nim Niemców z miasta – opowiada Jarosław Butkiewicz z Bydgoskiego Stowarzyszenia Miłośników Zabytków „Bunkier”, znawca historii zakładów DAG. – Mamy też polskie źródło tej historii, relację Alojzego Bruskiego.

 Czytam fragmenty „Tränen haben keine Nationalität“ (Siegfried Lelke, Books on Demand, 2007). Książka opisuje Zimne Wody jako „polski obóz koncentracyjny“, prowadzony przez Polaków, nadzorowany przez Polaków; według naocznych świadków panowały w nim takie same warunki jak w niemieckich/hitlerowskich/nazistowskich obozach koncentracyjnych; więźniów, w tym starców, kobiety i dzieci tratkowano z jednakową brutalnością; nie prowadzono dokładnej ewidencji przyjmowanych do obozu osób, w związku z czym nie istnieją wykazy zmarłych w obozie.

wiosna 1945

Piechowice (?)

Alojzy Bruski odwiedza rodziców i składa przed nimi deklarację, że działalności patriotycznej nigdy nie zaprzestanie.

noc 29/30 kwietnia 1945

Zimne Wody

Porucznik Alojzy Bruski dezerteruje z obozu wraz z grupą 35 uzbrojonych żołnierzy. Wracają do lasu. W Emilianowie składają przysięgę na Rotę AK; powstaje oddział aprtyzancki „Świerki II” (porucznik Bruski przyjmuje pseudonim „Buk”). Zadaniem oddziału jest ochrona ludności przed napadami sowieckimi.

– Alojzy Bruski relacjonował, że NKWD, rosyjska służba bezpieczeństwa, znęcała się nad osadzonymi w obozie Niemcami – kontynuuje Butkiewicz. –  Miał to być jeden z powodów jego ucieczki. W obozie przetrzymywano starców, kobiety i dzieci.

8 maja 1945

Pszczółczyn, gmina Łabiszyn

Dochodzi do jednego z większych starć oddziału partyzanckiego „Świerki II” z grasantami sowieckimi; oddziałem dowodzi pułkownik Alojzy Bruski; ginie dwóch partyzantów.

połowa maja 1945

Kabat (gmina Solec Kujawski)

Oddział „Świerki II” zostaje rozbity w starciu ze zmilitaryzowaną jednostką NKWD.

czerwiec 1945

Bydgoszcz

Porucznik Alojzy Bruski zostaje aresztowany.

21 grudnia 1945

Bydgoszcz

Zapada wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego z Poznania: 10 lat więzienia; po osobistej interwencji Bolesława Bieruta zmieniony na karę śmierci.

31 sierpnia 1945

Bydgoszcz-Łęgnowo

Byłą fabrykę DAG przejmuje Centralny Zarząd Przemysłu Zbrojeniowego w Warszawie. W obiektach pofabrycznych powstaje Państwowa Wytwórnia Prochu w Łęgnowie.

17 września 1947

Wronki

Wykonanie kary śmierci na poruczniku Alojzym Brzeskim. Pośmiertnie awansowany do stopnia kapitana. Odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Orderem Virtuti Militari V klasy.

po 1948

Bydgoszcz-Łęgnowo

Powstają Zakłady Chemiczne „Organika-Zachem”, które poza produkcją cywilną zajmują się ściśle tajną produkcją materiałów wybuchowych dla armii państw Układu Warszawskiego.

Nieliczne z poniemieckich budynków wykorzystywane są do produkcji lub jako magazyny. Ogrodzony teren pozostaje niedostępny dla osób postronnych; zwiedzają go potajemnie pasjonaci technologii, wojskowości, historii, wędrując przez setki tuneli, zwiedzając zawalające się obiekty ukryte na zalesionym terenie.

W latach 80-tych zamieszkuje w pobliżu „Zachemu” mój brat z rodziną.

 wrzesień 2003

Wangen im Allgäu

Przeprowadzam się z rodziną do Niemiec południowych z Kanady. Poznaję wiele osób, rozmawiam z sąsiadami, uczę się słuchać ich wersji wojennych i powojennych historii.

wrzesień 2006

Tybinga

Ukazuje się książka Bruni Adler „Geteilte Erinnerungen”, o historiach indywidualnych Niemców i Polaków z czasów wojny i powojnia. Bruni Adler, tak się składa, mieszka w moim miasteczku. Kupuję i czytam jej książkę, dzielę się tym doświadczeniem z Mamą (wysyłam jej mój egzemplarz). Mama głęboko przeżywa lekturę, wielokrotnie rozmawiamy o tym przez telefon. Wybieram się na spotkanie autorskie z panią Adler. Biblioteka miejska pęka w szwach. Zwracam uwagę na dwie rzeczy: idealną ciszę, gdy pani Adler czyta fragmenty książki, oraz dobór tych fragmentów, bardzo wyważony, podobnie jak cała ksiażka: zgodnie z proporcjami cierpienia obu narodów. Później czytamy i omawiamy z Mamą wydaną dwa lata wcześniej „Bevor es zu spät ist. Begegnungen mit der Kriegsgeneration” – obejmującą 20 świadectw przedstawicieli pokolenia wojny.

Po raz pierwszy dowiaduję się o istnieniu powojennych obozów, w których Polacy przetrzymywali Niemców…

2004

Bydgoszcz

Na terenach fabryki DAG powstaje Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny. W tym celu wyburzona zostaje część obiektów fabrycznych.

2005

Bydgoszcz

Z inicjatywy m.in. Jarosława Butkiewicza powstaje projekt utworzenia na tych terenach podziemnej trasy turystycznej.

7 lipca 2011

Bydgoszcz

Otwarte zostaje Exploseum, poświęcone historii koncernu DAG, fabryki DAG Bromberg, wojskowości, uzbrojenia, materiałów wybuchowych, jak również pracy przymusowej na terenach III Rzeszy, ruchu oporu, konspiracji i sabotażu.

eksploseum_h

(fot. By Pit1233 – Praca własna, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15982659)

2013

ul. Szpitalna, Bydgoszcz

Na tyłach baraków przy ulicy Szpitalnej odkrytych zostaje szesnaście płytkich grobów, z których wystają ludzkie szczątki. Nie wiadomo, czy są to zwłoki Rosjan czy Niemców, czy pochodzą ze zbiorowej mogiły, czy może to resztki po niedbałej ekshumacji z lat 70-tych, przeprowadzonej przy okazji budowy rurociągu.

Siegfried Lelke powołuje się w swojej książce na wspomnienia Niemki przebywającej w obozie Zimne Wody, według której Niemców prowadzono wzdłuż obozowego płotu do lasu, gdzie musieli wykopać dla siebie mogiły. Rozstrzeliwano ich i wrzucano do dołów.

 groby

(fot. Łukasz Gdak/Gazeta pomorska)

październik 2016

ul. Solna, Bydgoszcz

Prowadzone są tutaj, nieopodal Miejskiego Szpitala im. dr. E. Warmińskiego (kawałek dalej znajdują się baraki i ulica Szpitalna), prace ekshumacyjne: w zbiorowej mogile odkryto szczątki 202 Niemców. Wiadomo, że chodzi o osoby zmarłe w obozie Kaltwasser-Zimne Wody. Prace prowadzą poznaniacy ze Stowarzyszenia „Pomost”. Przy szczątkach znajdowane są cynkowe bądź stalowe obozowe znaki tożsamości. Są tu również szczątki matek z dziećmi.

Pomiędzy ulicami Solną, Szpitalną i Glinki znajdowały się cztery obozy: II, III, VI i VII.

W mogiłach nie znaleziono śladów amunicji.

Możliwe jest, że część ofiar (kilka, kilkanaście) to więźniowie obozu jenieckiego z czasu wojny lub zmarli w epidemii pacjenci szpitala niemieckiego, który prawdopodobnie funkcjonował na terenie obozu.

wrzesień 2014

Bydgoszcz

Gazeta Wyborcza publikuje jeden z wielu reportaży na temat baraków na Kapuściskach i w Łęgnowie; 69 lat po zakończeniu wojny funkcjonują ciągle jako mieszkania dla ponad 600 bydgoszczan. Te same baraki, w których mieszkali jeńcy pracujący w fabryce DAG, zamieszkiwali przez lata między innymi pracownicy „Zachemu”. Czynsze są wysokie, tak samo jak zagrożenie pożarem. Na szczęście budynki są stopniowo wyburzane, powstają w ich miejsce nowe bloki.

Najstarsi mieszkańcy osiedla pamiętają, jak w pobliskim lesie w latach 50-tych pełno było ludzkich kości. Dużo ludzi tam zginęło, opowiadają.

img_3477

(fot. Arkadiusz Wojtasiewicz)

lipiec 2016

Smerzyn (gmina Łabiszyn)

Po trzyletniej przerwie siadam za kierownicą (odkąd rezyduję w Londynie, nie jeżdżę smochodem w ruchu lewostronnym); mieszkam w Smerzynie u rodziny, zamierzam przemierzyć trasę do Bydgoszczy. Rysuję sobie mapkę (nie lubię nawigacji). Pierwsza miejscowość po krzyżówce łabiszyńskiej – Pszczółczyn. Przepiękne lasy, pusta droga. Tutaj partyzanci ze „Swierków II” stoczyli zwycięską bitwę z Sowietami w maju 1945 roku.

3 stycznia 2017

Bydgoszcz, Kapuściska

Jadę z mężem i siostrą do szpitala na Kapuściskach, zidentyfikować zwłoki mojej Mamy, która zmarła 29 grudnia. Mijamy zaraz za skrętem w ulicę Szpitalną stare baraki. Pamiętam z dzieciństwa, choć to nie mój „koniec” Bydgoszczy, jak mawiało się, że tutaj to mieszkają „najbiedniejsi z biednych” (a może „najgorsi z gorszych”…?). Budynki stoją do dziś. Rozmawiam cicho z sobą samą:

– I ci ludzie ciągle tutaj mieszkają… Nikt im nie pomógł.

Poruszamy się po terenie byłych obozów jenieckich. Na tym samym terenie zbudowano w latach 50-tych obecny szpital, w którym 30 lat wcześniej zmarł mój Tata, teraz Mama…

Z mojego punktu widzenia jedzie się do tego zakątka Bydgoszczy, aby stawić czoła śmierci…

P.S.

Opisałam skróconą historię jednego żołnierza wyklętego, jednego obozu, jednej fabryki amunicji, jak również winnego wszystkiemu poniekąd Nobla. Opierałam się na wikipedii, wiedzy własnej, Expressie Bydgoskim, Gazecie pomorskiej, Gazecie Wyborczej.

Do napisania tekstu zainspirował mnie Leszek. Rozmawialiśmy o mojej powieści i Leszek wspomniał o wydanej niedawno książce Marka Łuszczyny „Mała zbrodnia. Polskie obozy koncentracyjne” (Znak Horyzont, 2017).

Temat również dla mnie bardzo ciekawy. Dopiero przeczytam książkę poleconą przez Leszka. Jak również zabiorę sobie z bibilioteczki Mamy obie pozycje Bruni Adler i odświeżę ich lekturę.

Leszkowi dziękuję, jak zwykle, za podrzucenie ciekawego zagadnienia. Jeśli zajrzy tu ktoś z odmiennymi od moich informacjami, poglądami, zapraszam do podzielenia się nimi w komentarzach.

2 Komentarze

2 thoughts on “Zimne Wody – wojna i powojnie w Bydgoszczy

  1. Nie mam odmiennych od Twoich informacji i poglądów, więc mój komentarz to tylko podziękowanie za ciekawy jak zwykle tekst. Dodam jedynie, że mam zimnie ciary na plecach po tych Zimnych Wodach. Wojna uczy okrucieństwa, po każdej ze stron – ale to przecież żadne odkrycie, przepraszam za banał.

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

Blog na WordPress.com.

%d blogerów lubi to: